Edinilmiş Dil Bozukluğu Nedir?
Edinilmiş dil bozukluğu, daha önce gelişmiş olan dil becerilerinin beyinde meydana gelen bir hasar veya nörolojik durum sonucunda kısmen ya da tamamen etkilenmesi durumudur.
Yetişkinlerde edinilmiş dil bozukluğunun en sık görülen biçimi afazi olarak adlandırılır.
Afazi yalnızca konuşmayı etkileyen bir durum değildir. Kişinin;
- Konuşmasını,
- Söyleneni anlamasını,
- Okumasını,
- Yazmasını,
- Kelime bulmasını,
- Cümle oluşturmasını
etkileyebilir.
Etkilenen dil alanları ve güçlüğün düzeyi kişiden kişiye değişebilir.
Edinilmiş Dil Bozukluğu Neden Olur?
Edinilmiş dil bozuklukları, beynin dil işlevlerinden sorumlu bölgelerini etkileyen çeşitli durumlar sonucunda ortaya çıkabilir.
İnme
Afazinin en sık nedenlerinden biridir. Beynin dil ile ilişkili bölgelerine giden kan akımının bozulması veya beyin kanaması sonucunda ortaya çıkabilir.
İnme sonrasında dil becerilerinde ani bir değişiklik görülebilir.
Travmatik Beyin Hasarı
Trafik kazaları, düşmeler veya baş bölgesine alınan ciddi darbeler sonucunda oluşan beyin hasarı dil becerilerini etkileyebilir.
Beyin Tümörleri ve Diğer Beyin Lezyonları
Beynin dil işlevleriyle ilişkili bölgelerini etkileyen tümörler veya diğer yapısal değişiklikler dil becerilerinde güçlüğe neden olabilir.
Nörolojik Hastalıklar
Bazı nörolojik hastalıklar zaman içerisinde dil becerilerinde değişikliklere neden olabilir.
Özellikle ilerleyici dil güçlüklerinin görüldüğü bazı durumlarda primer progresif afazi (PPA) tablosu ortaya çıkabilir.
Belirtileri Nelerdir?
Edinilmiş dil bozukluğu farklı kişilerde farklı belirtilerle ortaya çıkabilir.
Kişide;
- Doğru kelimeyi bulmakta zorlanma,
- Söylemek istediği kelimenin “dilinin ucunda” olduğunu hissetme,
- Kelimeleri başka kelimelerle değiştirme,
- Sözcükleri yanlış veya anlamsız biçimde kullanma,
- Cümle kurmakta zorlanma,
- Konuşulanları anlamakta güçlük,
- Uzun veya karmaşık cümleleri anlamakta zorlanma,
- Okumada güçlük,
- Yazmada güçlük,
- Konuşma sırasında sık duraklama,
- Aynı kelime veya ifadeleri tekrarlama
görülebilir.
Bazı kişilerde konuşma akıcı olmasına rağmen söyledikleri anlam açısından bozulabilirken, bazı kişilerde konuşma daha az akıcı olabilir.
Edinilmiş Dil Bozukluğu Türleri Nelerdir?
Afazi tek bir biçimde görülmez. Kişinin beynindeki etkilenimin yerine ve dil becerilerinin ne ölçüde etkilendiğine bağlı olarak farklı özellikler gösterebilir.
Anomik Afazi
Kişinin özellikle kelime bulmakta zorlanması ön plandadır.
Kişi söylemek istediği nesnenin ne olduğunu biliyor olabilir ancak kelimeyi hatırlamakta güçlük çekebilir.
Broca Tipi Afazi
Konuşma genellikle daha az akıcı olabilir. Kişi söylemek istediğini ifade etmekte, kelimeleri bir araya getirerek cümle oluşturmakta zorlanabilir.
Buna karşın bazı kişilerde söyleneni anlama becerisi, ifade edici dile kıyasla daha iyi korunabilir.
Wernicke Tipi Afazi
Konuşma akıcı olabilir ancak söylenenlerin anlamı bozulabilir. Kelime seçimlerinde hatalar ve anlamsız veya bağlama uygun olmayan ifadeler görülebilir.
Ayrıca söylenenleri anlamada güçlük yaşanabilir.
Global Afazi
Dil becerilerinin birden fazla alanında belirgin güçlük görülebilir.
Konuşma, dili anlama, okuma ve yazma gibi alanların tamamı etkilenebilir.
Primer Progresif Afazi
Dil becerilerindeki güçlüğün yavaş ve ilerleyici şekilde ortaya çıktığı nörolojik bir tablodur.
Başlangıçta özellikle kelime bulma, kelimeleri anlama veya cümle oluşturma gibi belirli dil alanlarında güçlük görülebilir.
Zaman içerisinde dil becerilerindeki etkilenim farklı alanlara yayılabilir.
Değerlendirme Nasıl Yapılır?
Edinilmiş dil bozukluğu değerlendirmesinde kişinin yalnızca konuşmasına bakılmaz.
Aşağıdaki dil alanları birlikte değerlendirilir:
- Spontan konuşma
- Kelime bulma ve adlandırma
- Dili anlama
- Tekrarlama
- Cümle oluşturma
- Sözel yönergeleri takip etme
- Okuma
- Yazma
- Sözel ve yazılı ifade
- İletişim becerileri
Bunun yanında kişinin günlük yaşamda hangi iletişim durumlarında zorlandığı ve güçlü olduğu alanlar da değerlendirilir.
Değerlendirme sırasında standart testlerden, yapılandırılmış görevlerden ve doğal iletişim örneklerinden yararlanılabilir.
Terapi Sürecinde Neler Yapılır?
Terapi programı kişinin yaşına, nörolojik durumuna, etkilenen dil alanlarına ve günlük yaşam ihtiyaçlarına göre bireyselleştirilir.
Terapi sürecinde;
- Kelime bulma becerilerinin desteklenmesi,
- Cümle oluşturma becerilerinin geliştirilmesi,
- Dil anlama becerilerinin desteklenmesi,
- Konuşma ve anlatım becerilerinin geliştirilmesi,
- Okuma ve yazma becerilerinin desteklenmesi,
- Günlük yaşamda işlevsel iletişimin artırılması,
- Gerektiğinde alternatif ve destekleyici iletişim yöntemlerinin kullanılması
hedeflenebilir.
Terapi yalnızca doğru kelimeyi söylemeye yönelik değildir. Amaç, kişinin günlük yaşamda ihtiyaçlarını, düşüncelerini ve isteklerini mümkün olduğunca bağımsız ve etkili şekilde ifade edebilmesini desteklemektir.
Ne Zaman Dil ve Konuşma Terapistine Başvurulmalı?
Kişide;
- Daha önce sahip olduğu konuşma veya dil becerilerinde belirgin bir kayıp,
- Kelime bulmada belirgin güçlük,
- Konuşulanları anlamada zorlanma,
- Cümle kurmada güçlük,
- Okuma veya yazmada yeni ortaya çıkan sorunlar,
- İletişim kurmakta belirgin güçlük
görülüyorsa bir dil ve konuşma terapisti tarafından değerlendirme yapılması faydalı olabilir.
Terapi Sürecindeki Amaç
Edinilmiş dil bozukluğunda amaç yalnızca kişinin daha fazla kelime söylemesini sağlamak değildir.
Temel amaç; kişinin mevcut dil becerilerini mümkün olduğunca desteklemek, güçlü yönlerinden yararlanmak ve günlük yaşamda daha bağımsız, etkili ve işlevsel iletişim kurabilmesini sağlamaktır.
Her bireyin dil profili farklı olduğundan terapi hedefleri kapsamlı değerlendirme sonucunda kişiye özel olarak belirlenir.