Yutma Bozuklukları nedir?
Yutma bozukluğu (disfaji), yiyecek, içecek veya tükürüğün ağızdan mideye güvenli ve etkili bir şekilde taşınması sürecinde yaşanan güçlükleri ifade eder.
Yutma; yalnızca yiyeceğin ağızdan mideye gönderilmesinden ibaret değildir. Çiğneme, besini ağız içinde hazırlama, yutmayı başlatma ve besinin yemek borusuna güvenli şekilde ilerlemesi gibi birçok aşamadan oluşur.
Yutma bozuklukları çocuklarda ve yetişkinlerde görülebilir. Beslenme, sıvı alımı, büyüme-gelişme ve yaşam kalitesi üzerinde önemli etkileri olabilir.
Yutma Bozukluklarının Türleri
Yutma sürecinin farklı aşamalarında güçlük ortaya çıkabilir.
Oral Evre Yutma Bozukluğu
Yiyecek veya sıvının ağız içinde hazırlanması ve kontrol edilmesiyle ilgili güçlüklerdir.
Birey;
- Yiyecekleri çiğnemekte,
- Besini ağız içinde hareket ettirmekte,
- Dilini etkili şekilde kullanmakta,
- Yiyeceği ağız içinde kontrol etmekte,
- Besini yutmaya hazırlamakta
zorlanabilir.
Faringeal Evre Yutma Bozukluğu
Yutma sırasında besinin boğazdan güvenli şekilde geçirilmesiyle ilgili problemlerdir.
Bu durumda;
- Yutma sırasında öksürme,
- Boğaz temizleme,
- Sesin yemek veya içecek sonrasında ıslak/gargara benzeri duyulması,
- Yutmanın gecikmesi,
- Besinin boğazda kaldığını hissetme
gibi belirtiler görülebilir.
Özofageal Evre ile İlişkili Güçlükler
Besinin yemek borusundan mideye doğru ilerlemesi sırasında güçlük yaşanmasıdır.
Birey yiyeceğin göğüs bölgesinde takıldığı hissini yaşayabilir veya yutma sonrasında rahatsızlık hissedebilir.
Yutma Bozukluklarının Belirtileri
Yutma bozukluğu olan bireylerde aşağıdaki belirtilerden bazıları görülebilir:
- Yemek veya sıvı tüketirken öksürme,
- Sık sık boğaz temizleme,
- Yutma sırasında zorlanma,
- Yiyeceğin ağızda uzun süre tutulması,
- Çiğneme güçlüğü,
- Yiyecekleri ağızda biriktirme,
- Yutma sonrasında seste ıslak veya gürültülü değişiklik,
- Yiyeceğin boğazda kaldığını ifade etme,
- Yemek sırasında nefes almada zorlanma,
- Uzun süren ve yorucu öğünler,
- Yiyecek veya sıvıların ağızdan dışarı kaçması,
- Ağızda veya boğazda yiyecek kalması,
- Yemeklerden kaçınma veya belirli kıvamları reddetme,
- Sık tekrarlayan akciğer enfeksiyonları,
- Yetersiz sıvı veya besin alımı,
- Çocuklarda kilo alımının veya büyümenin olumsuz etkilenmesi
gibi belirtiler görülebilir.
Her öksürük veya yemek seçiciliği yutma bozukluğu anlamına gelmez. Ancak belirtiler tekrarlıyorsa veya beslenmeyi etkiliyorsa değerlendirme önemlidir.
Yutma Bozukluklarının Nedenleri
Yutma bozuklukları birçok farklı nedene bağlı olarak ortaya çıkabilir.
Bunlar arasında;
- Nörolojik hastalıklar,
- İnme,
- Travmatik beyin hasarı,
- Parkinson hastalığı ve diğer nörodejeneratif hastalıklar,
- Demans,
- Serebral palsi,
- Baş-boyun bölgesindeki cerrahi işlemler,
- Baş-boyun kanserleri,
- Kas hastalıkları,
- Yapısal/anatomik farklılıklar,
- Doğuştan gelen bazı durumlar,
- Prematürite ve gelişimsel sorunlar,
- Bazı tıbbi veya nöromotor durumlar
yer alabilir.
Çocuklarda yutma ve beslenme güçlükleri gelişimsel, duyusal, motor, yapısal veya tıbbi faktörlerle ilişkili olabilir.
Yutma Bozuklukları Nasıl Değerlendirilir?
Yutma değerlendirmesi, bireyin güvenli ve yeterli şekilde beslenip beslenemediğini belirlemeye yönelik kapsamlı bir süreçtir.
Değerlendirme sırasında;
- Oral-motor yapı ve işlevler,
- Dudak, dil ve çene hareketleri,
- Çiğneme becerileri,
- Yutma öncesi besin kontrolü,
- Yutma sırasında görülen belirtiler,
- Yutma sonrası ses ve solunum değişiklikleri,
- Farklı yiyecek ve sıvı kıvamlarına verilen yanıt,
- Beslenme süresi,
- Beslenme sırasında davranışlar,
- Tıbbi ve gelişimsel öykü,
- Beslenme ve sıvı alımı
değerlendirilebilir.
Yutma Bozukluklarında Terapi Süreci
Terapi, yutma bozukluğunun nedenine, etkilenen aşamaya ve bireyin tıbbi durumuna göre kişiselleştirilir.
Terapi sürecinde;
- Yutma güvenliğinin artırılması,
- Oral-motor becerilerin desteklenmesi,
- Çiğneme becerilerinin geliştirilmesi,
- Yiyecek ve sıvıların ağız içinde kontrolünün desteklenmesi,
- Uygun yutma stratejilerinin öğretilmesi,
- Gerekli durumlarda beslenme pozisyonunun düzenlenmesi,
- Uygun yiyecek ve sıvı kıvamlarının belirlenmesine yönelik öneriler,
- Bireyin güvenli ve mümkün olduğunca bağımsız beslenmesinin desteklenmesi
hedeflenebilir.
Terapi planı bireyin yaşına, tıbbi durumuna, yutma bulgularına ve beslenme ihtiyaçlarına göre oluşturulur.
Çocuklarda Yutma ve Beslenme Bozuklukları
Çocuklarda yutma güçlükleri yalnızca yutma sırasında ortaya çıkan belirtilerle sınırlı olmayabilir. Çocuğun beslenme sürecindeki genel davranışları da değerlendirilmelidir.
Örneğin;
- Belirli kıvam veya dokuları reddetme,
- Çok uzun süren öğünler,
- Çiğneme becerisinde güçlük,
- Yiyecekleri ağızda tutma,
- Sık öğürme veya kusma,
- Yeni yiyecekleri kabul etmekte zorlanma,
- Beslenme sırasında belirgin stres veya kaçınma
gibi durumlar değerlendirme gerektirebilir.
Ne Zaman Değerlendirme Alınmalı?
Yemek veya sıvı tüketimi sırasında tekrarlayan öksürme, boğulma hissi, ses değişikliği, yutma güçlüğü, uzun süren öğünler veya belirgin beslenme problemleri varsa yutma değerlendirmesi önerilir.
Özellikle;
- Yemek veya içecek sırasında sık sık öksürme,
- Yutma sonrasında ıslak/gargara benzeri ses,
- Yiyeceklerin boğazda kaldığını hissetme,
- Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları,
- Belirgin kilo kaybı veya yetersiz kilo alımı,
- Sıvı veya besin alımının azalması,
- Beslenme sırasında nefes almakta zorlanma
gibi belirtiler varsa gecikmeden sağlık profesyonellerine başvurulmalıdır.
Yutma Terapisinin Amacı
Yutma terapisinin temel amacı, bireyin mümkün olan en güvenli, yeterli ve işlevsel şekilde beslenmesini ve sıvı almasını desteklemektir.
Terapi süreci yalnızca yutma hareketini geliştirmeye yönelik değildir. Bireyin güvenliği, beslenme yeterliliği, yaşam kalitesi ve mümkün olduğunca bağımsız beslenebilmesi birlikte ele alınır. Her bireyin yutma profili ve tıbbi ihtiyaçları farklı olduğu için değerlendirme ve terapi programı kişiye özel olarak planlanır.